Academia Occitana

Lo diccionari general de la lenga occitana. Letra F.

Academia Occitana

Lo diccionari general de la lenga occitana. Letra F.

Despuèi qualques decennis e la desapparicion progressiva dels nòstres ancians qu’avián popat l’occitan al brèç, vesèm se desvolopar una lenga novèla que sos promotors designan jol nom enganiu d’« occitan larg » (en realitat un restrenhement en meteis temps qu’una desaviada de l’òbra d’Alibèrt), amb son perlongament dit « occitan pluricentric », aqueste apelat a propagar dins la diversitat sos principis desastroses per l’autenticitat e l’unitat de la lenga. Se’n tròba en partida lo breviari, coma ja mostrat, dins un document intitulat « Preconizacions del Conselh de la lenga occitana » e es d’un emplec regular dins la « premsa » occitanista.

Quatre axes principals se destacan dins son elaboracion :

  • la folclorizacion amb la volontat d’exprimir de concèptes novèls a partir (e en tot desviar o inventar) de mots populars : ànsia (lagui) per anxietat (e *ansiogèn per anxiogèn !) ; ais (de l’auto, del carri) per axe ; flus (flac) per flux (marèa ; magnetic…) ; legeire (lo qu’a plaser a legir) per lector ronhon (bocariá) per ren (de persona) ; pargue (de bestial) per parc (de léser) ; *faissista per fascista *polverizador (mot popular + suffixe sabent + suffixe popular) per pulverizator
  • l’arcaïzacion amb l’emplec d’un vocabulari e de fòrmas anteriors al s. XIII : feusal per feodal ; fiseltat (sic per fidelesa) per fidelitat ; olm per olme ; salm per psalme ; prodig per prodigue… E d’unes jamai attestats : *filosòf per filosòfe, *prològ per prològue
  • l’ispanizacion amb lo tractament dels mots sabents sul mòde popular (en contradiccion totala amb l’ensenhament d’Alibèrt) : *creador per creator (s. X) ; *predicador per predicator (s. XIII) ; *administrador per administrator ; *adjudicador per adjudicator ; *pacificador per pacificator… La reduccion de certanas geminadas etimologicas : *amoniac per ammoniac ; *comutacion (o *comudacion !) per commutacion ; *comensal per commensal… E una accentuacion desconeguda fins ara e impossibla per de mots sabents : *Enímia per Enimia (s. XIII) ; *sèria per seria ; *fòbia per fobia ;*bactèria per bacteria ; *indústria per industria *pàtria per patria….
  • la francizacion amb l’utilizacion dels suffixes -aire e -eire a l’imitacion del -eur francés, per d’adjectius, per de causas e non de personas, per de mots sabents : « Lo resultat *decebeire » (decebent) ; « un estudi *prometeire » (prometedor ; prometós) ; « lo pensar *globalizaire » (globalizant) ; « lo *respondeire del telefòn » (respondedor) ; « un *centralizaire » (centralizator) ; un « *collaboraire » (collaborator)… Per l’utilizacion del suffixe -able per formar d’adjectius amb de verbes en -ir, en -re o en -er, cada còp que i a coïncidéncia amb lo francés : contribuïr → *contribuable (contribuent) ; « vendre → *vendable » (vendedor / veneder) ; concebre → *concebable (concebible ; de bon concebre) ; beure → *bevable (bevedor / beveder ; bevible) ; valer → *valable (valedor / valeder ; de valor ; valide) ; creire → *cresable (cresedor / creseder ; credible)…

Qualques mots de la letra F :

fascisme. Es un mot vengut de l’italian « fascismo », fargat a partir de « fascio » (faissèl) e aparegut en 1922. Los occitanistas antifascistas eissuts de la Resisténcia l’an totjorn emplegat aital. Setanta ans après la guèrra d’unes, a partir de la rasic populara fais (que vòl dire carga), an bricolejat una seria de mots a suffixes sabents, coma un vòl de « ratapenadas » : *faissisme, *faissista, *faissizar, *faissizant, *faissizacion…

feodal. Es un adjectiu de formacion sabenta (b. lat. feodalis) utilizat tre lo s. XIV dins lo vocabulari juridic e représ pels istorians per parlar del sistèma politic de l’Edat Mejana. Sos derivats dirèctes son feodalament e feodalitat al s. XVI e feodalisme al s. XIX. Alibèrt pòrta feodal e feodalitat en 1935 dins sa gramatica (mas aquestes mots son estats subrepticiament « corregits » en *feudal e *feudalitat dins la « reedicion » de 1976).

feusal. Es un mot de formacion semi-sabenta del vocabulari medieval (b. lat. feudum), utilizat coma substantiu tre lo s. XII (sinonime : feval). Designava lo qu’un senhor li aviá fisat un fèu. Non pòt èsser emplegat dins lo sens de feodal.

fixatorFixar fixacion son de mots del s. XVI e gaireben totes lors derivats son attestats al s. XIX (fixable, fixatge, fixatiu…) tanben coma fixator… que trobam de còps escrit *fixador coma s’èra un mot de formacion populara o del s. XII (seriá alavetz *fissador).

fòrma. Non coneissi pas un sol roergàs - los « sabents » son a despart - que confonda la fòrma del cloquièr de Sant-Còsme amb la forma d’Aubrac. Mas, benlèu, lor caldriá far compréner qu’an tòrt e lor apréner a apaurir lor vocabulari. Fòrma es la varianta sabenta e especializada del popular forma (mòtle e, per extension, son contengut).

J.P.

PS (13 IX 2015) :

Un lector atentiu contesta la legitimitat del mot « administrator » que pretend vengut del francés « administrateur » e nos prepausa « *administrador » en tot nos porgir de testimoniatges mai ancians los uns que los autres.

Primièr de tot direm que l’occitan es una lenga viva e que nos estacam umilament a l’estudiar coma es al s. XXI. Far autrament, pretendre tornar bastir l’occitan a partir d’elements medievals, seriá una impostura se non èra una entrepresa deliranta e bufèca.

Segondament, la fòrma semi-sabenta que nos es presentada non èra « *administrador » mas « aministrador » o « aministraire » amb un sens diferent de lo que coneissèm ara. E coma arribèt plan sovent, aqueste mot semi-sabent foguèt remplaçat tre lo s. XII pel mot sabent « administrator », plan mai precís dins son accepcion modèrna. De son costat, a la meteissa epòca, lo francés que coneissiá lo mot semi-sabent « aministreor », passèt a « administrateur ». D’un autre costat, « aministrador », de còps revestit en « *administrador », contunhèt sa vida fins al s. XV, coma d’autres mots semi-sabents venguts arcaïcs (mas d’autres mots semi-sabents son totjorn vius a l’ora d’ara : procuraireambaissador…). Per çò qu’es de la realitat modèrna, lo diccionari de C.F. Achard de 1785 non coneissiá que « administratour », tanben coma los diccionaris d’Honorat en 1846 - ont « aministrador » es evocat coma arcaïc - e en 1848. E coma los diccionaris de J. Ubaud en 2011 e de J. C. Sèrras en 2014 (« administrator »).